“Terapi”, “terapist”, “danışmanlık” sözcüklerini bugün her yerde duyuyoruz. Kuantum terapisinden bilinçaltı temizliğine, yaşam koçluğundan enerji terapilerine kadar pek çok uygulama “tedavi” gibi sunuluyor. Böyle bir ortamda ruhsal bir sıkıntı yaşayan birinin kime başvuracağını bilmesi giderek zorlaşıyor. Bu yazıda, ruh sağlığı alanında kimin hangi görevi üstlendiğini ve psikoterapi ilişkisinin sınırlarını anlatmak istiyorum.

Psikoterapi bir tedavidir

Her destekleyici konuşma psikoterapi değildir. Psikoterapi, tanısal değerlendirmeden sonra uygulanan, bir kurama dayanan, planlı bir tedavi yöntemidir. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ya da kabul ve kararlılık terapisi gibi her yöntemin kendi kuramı, teknikleri ve kanıtları vardır.

Ruh sağlığı hizmetleri, her meslek grubunun kendi rolü ölçüsünde çalıştığı ekip işidir. Psikiyatri, klinik psikoloji, sosyal hizmet, psikiyatri hemşireliği, psikolojik danışmanlık ve uğraşı tedavisi birlikte çalıştığında kişinin yararına en iyi sonuç alınır.

İlk adım: değerlendirme

Ruh sağlığını ilgilendiren her durumun önce bir psikiyatri hekimi tarafından değerlendirilmesi gerekir. Bu değerlendirmede tanı ve ayırıcı tanı konur, olası bedensel hastalıklar araştırılır, gerekirse başka hekimlerle birlikte çalışılır.

Bu ilk değerlendirmenin bir amacı da yaşananın bir ruhsal bozukluk mu, yoksa bir ruhsal zorlanma mı olduğunu ayırt etmektir. Depresyon bir ruhsal bozukluktur. Yeni bir çevreye uyum güçlüğüne bağlı içe kapanma ise çoğu zaman bir zorlanmadır. İkisinin tedavi yolu farklıdır.

Tanı almamış ya da yeterince tedavi edilmemiş ruhsal bozukluklar ciddi işlev kayıplarına, başka hastalıklara yatkınlığa ve intihar riskinde artışa yol açabilir.

Psikoterapist bir meslek değil, bir yeterliliktir

“Psikoterapist” kendi başına bir meslek değildir. Bir psikoterapi yönteminde kuramsal eğitimini ve süpervizyonunu tamamlamış psikiyatristlerin ve klinik psikologların kazandığı bir yeterliliktir. Yani psikoterapist dediğimizde, o yöntemde eğitimli bir psikiyatristi ya da klinik psikoloğu kastederiz.

  • Psikiyatrist: Tedavinin sorumluluğunu üstlenir. Gerekirse ilaç tedavisini düzenler. Eğitimini aldığı yöntemde psikoterapiyi kendisi de uygulayabilir.
  • Klinik psikolog: Bir ruhsal bozukluk söz konusuysa psikoterapiyi psikiyatristin değerlendirmesi ve yönlendirmesiyle yürütür. Ruhsal bozukluk olmayan durumlarda bağımsız çalışabilir.
  • Diğer ruh sağlığı çalışanları: Psikososyal destek çalışmalarını tedavi ekibiyle iş birliği içinde sürdürür.

Bazen ilaç tedavisi psikiyatristle sürerken, çift terapisi ya da cinsel terapi gibi başka bir psikoterapi yöntemi başka bir uygulayıcıyla yürütülür. Böyle durumlarda iki uzmanın, kişinin onayıyla birbiriyle iletişimde olması tedaviyi kolaylaştırır.

“Psikiyatrist sadece ilaç yazar” efsanesi

Psikiyatristlerin “sadece ilaç yazdığı”, psikoterapi uygulamadığı ya da önermediği yönündeki inanış, insanları ruh sağlığı uzmanlarından uzaklaştırıyor. Psikiyatri ilaçlarının “işe yaramadığı” ya da “bağımlılık yaptığı” yönündeki efsaneler de aynı sonucu doğuruyor. Damgalanma kaygısı da eklenince, insanlar şık paketlerle sunulan, denetimsiz uygulamalara yöneliyor.

Her tedavi gibi ilaçların ve psikoterapilerin de istenmeyen etkileri olabilir. Ama bunlar bilim dışı yöntemlerden ya da tedavisiz kalmaktan çok daha güvenlidir. Bir ilacın olası bedelini, ilaçsızlıkla değil, hastalığı tedavi etmemenin bedeliyle karşılaştırmak gerekir.

Buzdağının altında kalanlar

Ruhsal bozuklukların belirtileri çok farklı görünümlerde ortaya çıkabilir: motivasyon güçlüğü, kararsızlık, öfke kontrolünde zorluk, ilişkileri sürdürememe, kontrolsüz para harcama, iş ve okul yaşamında verim kaybı… Günlük dilde “moral bozukluğu” ya da “verimsizlik” dediğimiz bir durumun altında tedavi gerektiren bir depresyon ya da dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olabilir. Bunu ancak ayrıntılı bir psikiyatrik muayene ayırt edebilir.

Hafif sıkıntılarda sohbetin, dertleşmenin, yakınlarımızın desteğinin iyi geldiği olur. Ama yüzeydeki belirtiler basit telkinlerle “düzelmiş” görünürken, altta yatan ve bütüncül tedavi gerektiren bir durum gözden kaçabilir.

Psikoterapi ilişkisinde sınırlar

Psikoterapi ilişkisi, yönteme göre belirlenmiş kurallar ve seans yapısıyla çerçevelenen, sınırları belli, son derece özel bir ilişkidir. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve kabul ve kararlılık terapisi gibi yöntemlerde terapist ile danışan bir ekip gibi çalışır. Bu ilişkide hiyerarşi değil, karşılıklı eşitlik ve saygı esastır.

Terapistin kendinden bir şey paylaşması ancak terapötik bir amaca hizmet ediyorsa yerindedir. Örneğin terapistin kendisinin de terapi sürecinden geçtiğini anlatması, danışanın damgalanma kaygısını azaltabilir. Ama terapist kendi sıkıntılarını danışana aktarmaz, özel yaşamına dair her soruyu yanıtlamak zorunda da değildir.

Psikoterapi uygulayan bir ruh sağlığı uzmanından beklenecek temel özellikler şunlardır:

  • Empatik ve eşitlikçi olur, etkin dinler, anlaşılır konuşur.
  • Gerçekçi sınırlar koyar ve bu sınırları korur.
  • Etiketleyici, damgalayıcı, yargılayıcı ya da cinsiyetçi değildir. Danışanın siyasi ve dini görüşlerine saygı gösterir.
  • Gizliliğe, mahremiyete ve güven ilişkisine uyar. Danışanın bilgisi ve izni olmadan seansları kayda almaz, kayıtları izinsiz kullanmaz.
  • Kanıta dayalı yöntemleri ilkelerine uygun uygular. Kuramsal eğitimini ve süpervizyonunu tamamlamıştır, mesleki gelişimini sürdürür.
  • Bilmediğini kabul eder, soru sormayı teşvik eder, sorulara yanıt verir. Hatasını kabul edip özür dilemeyi ve telafi etmeyi bilir.
  • Danışanla romantik ya da cinsel bir ilişki kuramaz, arkadaşlık edemez, beden sınırlarını ihlal edemez. Tedaviyi sonlandırıp “artık danışanım değil” diyerek de böyle bir ilişki kuramaz. Terapötik olmayan duygular hisseden bir terapist, ilişkiyi uygun bir dille sonlandırır, danışanını bir meslektaşına devreder ve kendisi de süpervizyon alır.

Başvururken nelere dikkat edelim?

  • Görüşeceğiniz kişinin mesleğini sorun: psikiyatrist mi, klinik psikolog mu?
  • Hangi psikoterapi yöntemini uyguladığını, bu yöntemde eğitimini ve süpervizyonunu tamamlayıp tamamlamadığını öğrenin.
  • Tedaviye başlamadan önce bir değerlendirme yapılıp yapılmadığına bakın.
  • Kısa sürede mucizevi sonuç vaat eden, bilimsel dayanağı belirsiz uygulamalara mesafeli durun.

Ruh sağlığı bir insan hakkıdır. Herkesin bilimsel, eşit ve etik bir ruh sağlığı hizmetine ulaşabilmesi, alandaki her meslek grubunun yetki ve sorumluluklarının açıkça tanımlanmasından geçer.

Uzm. Dr. Arzu Erkan, Psikiyatrist

Kaynak: Bu yazı, BirGün’ün 13 Haziran 2021 tarihli “Toplum için ruh sağlığı yasası acil bir zorunluluk” dosyasındaki yazımdan ve aynı dönemde hazırladığım notlardan uyarlanmıştır. Meslek tanımları için: Türkiye Psikiyatri Derneği, “Psikoterapi Uygulaması, Yetkinliği, Eğitimiyle İlgili İlkelerde Uzlaşı Belirlenmesi” (Delfi çalışması), 2021.