Şiddet toplumun her bireyini etkilese de en çok kadınları, çocukları ve dezavantajlı bireyleri hedef alır. Özel yaşamda ya da toplumsal yaşamda psikolojik, fiziksel, ekonomik, cinsel açıdan zarar veren cinsiyete dayalı her türlü eylem şiddettir.
Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, şiddetin en önemli sebebidir. “Kadın” ve “erkek” olmaya toplumun ve kültürün yüklediği anlam ve beklentilerin tamamına toplumsal cinsiyet rolü denir. Bu rol ve kalıplar sürekli yeniden üretilerek bireyler ve nesiller arasında aktarılır. Aile, okul, medya, hukuk sistemi, cinsiyete dayalı iş bölümü, egemen dil, bazı dinsel ve sanatsal eserler toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin üretilmesinde, pekiştirilmesinde ve sürdürülmesinde rol oynar. Bireyler bu eşitsiz rollere ve toplumun beklentilerine uyum sağlamaya çalışırken çatışmalar yaşar; ruhsal ve bedensel sağlıkları olumsuz etkilenir.
Şiddetin her türlüsü önlenmeli, ortaya çıkar çıkmaz ortadan kaldırılmalıdır. Psikolojik şiddetle başlayan eylemler cinayetlere kadar ilerleyebilir. Geçmişte ya da şimdi şiddete maruz kalan, tanık olan ya da şiddet eğilimi olan kişilerin psikolojik destek alarak bu şiddet kalıtımını ve şiddet döngüsünü kırması son derece önemlidir.
Neden fark edemiyoruz?
Şiddete maruz kalanların büyük çoğunluğu, ait olduğu sosyokültürel çevreden ve aldığı eğitimden bağımsız olarak maruz kaldığı şiddeti fark edemez. Şiddeti olağanlaştıran toplumlarda bireyler, olumsuz davranışlar fiziksel şiddete dönene dek kendilerine yapılan duygusal, sözel, ekonomik, dijital ya da cinsel şiddeti anlamlandıramaz ve dillendiremez. Araştırmalar, şiddete maruz kalan kadınların büyük çoğunluğunun (%92) resmî kurumlara başvurmadığını, yaşadıklarını çevresine anlatan kadınların da önemli bir bölümünün (%39) anlattığı kişiden yardım görmediğini ortaya koyuyor. Bu nedenle şiddet biçimlerini, önleme ve müdahale yollarını bilmek son derece önemlidir.
Şiddet biçimleri
Fiziksel şiddet: Eşyalara zarar vermek, tokat atmak ya da bir şey fırlatmak, itmek, tartaklamak, saç çekmek, yumrukla ya da bir cisimle vurmak, tekmelemek, sürüklemek, dövmek, boğazını sıkmak, bir yerini yakmak, bıçak ya da silah gibi aletlerle tehdit etmek ya da bunları kullanmak.
Cinsel şiddet: Zorla cinsel ilişkiye girmek, kişiyi tehditlerle cinsel ilişkiye razı etmek, cinsel olarak aşağılayıcı ya da küçük düşürücü eylemlere zorlamak, rıza ve onay olmaksızın görüntü paylaşmak, flört şiddeti, çocuk yaşta evlendirme, çocuğun cinsel istismarı.
Ekonomik şiddet: Kişinin çalışmasına engel olmak, işten ayrılmasına neden olmak, gelirine el koymak, harcamalar için para vermemek, eğitimini ve kariyerini engellemek, erken evlilikle kendini geliştirmekten ve çalışma hayatından mahrum etmek, ev işlerinde ve bakım görevlerinde güvencesiz çalıştırmak, ücretsiz ve görünmeyen emeği sömürmek.
Duygusal ve psikolojik şiddet: Hakaret ya da küfür, lakap takmak, ismiyle değil ünlemle, başka bir isimle ya da ıslıkla seslenmek, aşağılamak, küçük düşürmek, korkutmak, kişiye ya da yakınlarına zarar vermekle tehdit etmek. Flört şiddeti, gaslighting, love bombing ve ghosting de bu başlığın altındadır.
Flört şiddeti
Romantik ya da cinsel bir yakın ilişki paylaşan kişilerden birinin diğerine ya da birbirlerine fiziksel, ruhsal, cinsel ya da sanal herhangi bir alanda şiddet uygulamasıdır. Biçimleri şunlardır:
- Aşırı kıskançlık,
- Yaşamını, giysilerini, tavırlarını, seçimlerini kısıtlamak, arkadaşlıklarına engel olmak,
- Sosyal medya hesaplarına müdahale etmek, şifrelerini istemek, telefonunu ve mesajlarını kurcalamak,
- Gidilen yerlerden görüntülü arama ya da “kanıt” fotoğrafı istemek,
- Cinsel içerikli görüntü vermeye ya da ilişkiye zorlamak.
Gaslighting
Kişinin aklından, hafızasından ve algısından şüpheye düşmesini sağlayacak biçimde manipüle ederek sistemli bir psikolojik eziyete maruz bırakmaktır. Fail “Kafanda kuruyorsun. Sen hastasın. Aşırı hassassın. Her şeyi büyütüyorsun. Şaka kaldıramıyorsun. Bunu bana sen yaptırdın. Tedavi görmen lazım. Yanlış hatırlıyorsun, öyle bir şey demedim” gibi sözlerle karşısındakini sık sık afallatır, bazen de tuzaklar kurar. Son derece örseleyicidir. Ayrıntılı bilgi için: Gaslighting de nesi? Söyleyin doktor, ben paranoyak mıyım?
Love bombing ve ghosting
Love bombing’de hedefe odaklı, kişiyi etkilemek, ilişkiye ikna etmek ve ele geçirmek üzere tasarlanmış bir ilgiye boğma, göklere çıkarma ve sevgi gösterileri görülür. Çok kısa süre sonra bu ilgi sebepsizce ve birdenbire geri çekilir; buna ghosting denir. Bir ilişki yaşandığı zannını yaratan kişinin ortadan kaybolması, maruz bırakılana kendini aşırı değersiz ve kusurlu hissettirir; ruhsal olarak örseler. Fail iletişim çabalarına kayıtsız kalır. Maruz bırakılan kişi üstüne düşmek yerine ilişkiden uzaklaşırsa fail yeniden ortaya çıkar ve hiçbir şey olmamış gibi ilgi ve sevgi gösterilerine devam eder, sonra yeniden kopar. Kimi zaman çeşitli dijital kanallardan çelişkili mesajlar vermeyi sürdürür ama asla gerçekçi, bütünlüklü, tutarlı bir iletişim ya da ilişki sunmaz. Amacı anlaşılamaz; son derece kafa karıştırıcıdır.
Israrlı takip
Psikolojik, cinsel ve dijital şiddet olarak görülebilir. Tekrar eden, kasıtlı ve tehditkâr ya da rahatsız edici davranışlardır:
- Sürekli telefonla aramak; mesaj, mektup ya da e-posta göndermek,
- Sosyal medyadan iletişim kurmak ve takip etmek; engellendiği hâlde başka kanallardan yeniden ulaşmak,
- İş yerine ya da eve gitmek, sebepsizce karşısına çıkmak, doğum günü gibi özel günlerde iletişim kurmak,
- Çiçek, mum gibi hediyeler ya da tuhaf, korkutucu eşyalar göndermek,
- İletişim bilgilerini başkalarının görebileceği ortamlarda paylaşıp üçüncü kişilerin rahatsız etmesine yol açmak,
- İnternette kişinin şahsını ya da mesleki itibarını zedeleyici yorumlar yazmak, düşük puan vermek, arama motorlarında kişiye dair uygunsuz ifadelerin çıkmasını sağlamak,
- Kişinin görüntülerini montajlayarak sahte hesaplar açmak,
- Görüşmezse intihar etmekle, kişiye ya da başkalarına fiziksel veya cinsel zarar vermekle tehdit etmek.
Şiddet görüyor muyum?
Yukarıda sayılan şiddet biçimlerinden en az birini yaşıyorsanız şiddet görüyorsunuz. Birden fazla şiddet biçimi iç içe olabilir, keskin ayrımlar yapılamayabilir. Fiziksel, cinsel ve ekonomik şiddet psikolojik şiddetten daha görünür olabilir. Psikolojik şiddeti anlamak için kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
- İlişkide eşit, özgür ve güvende hissediyor muyum?
- Haklarıma, onayıma ve rızama önem veriliyor mu?
- Temel gereksinimlerim karşılanıyor mu? Saygı görüyor muyum?
- Rahatsız olduğumu söylememe rağmen o davranış devam ediyor mu?
- Partnerimi arkadaşlarımla, ailemle bir araya getirmekten kaçınıyor muyum?
- Sırf kriz çıkmasın diye hep onun dediğini mi yapıyorum?
- Partnerim sürekli bir sorun olduğunu söylemesine rağmen ilişki terapisine ya da bireysel terapiye gitmeye yanaşmıyor, benim destek almamı da zorlaştırıyor mu?
Ne yapabiliriz?
Şiddet uygulayanın yüzeysel bir özeleştiri, özür ve geçici pişmanlıktan sonra yeniden şiddet uyguladığı, maruz bırakılanın ise öğrenilmiş çaresizlik içinde defalarca affettiği ve bu sorunlu ilişkiyi sürdürmeye mecbur bırakıldığı bir şiddet döngüsü söz konusudur. Toplumsal cinsiyet eşitsizliğine dayanan değerler bu döngüye hizmet eder, döngü de eşitsizliğe. Bu nedenle ilişkiden çıkmak kolay değildir.
Sosyal destekle ve sağlıklı bilgiyle güçlenmek, özgüveni yeniden kazanmak gerekir. Bu noktada psikolojik destek almak önemlidir; belediyelerin ve sivil toplum kuruluşlarının ücretsiz sunduğu destekler vardır. Şiddet gören kadın yasal haklarını bilmeli; barolardan ücretsiz avukat desteği alınabilir. Böyle bir şüpheye düşen herkes bu hizmetlerden mutlaka yararlanmalı. Yalnızlaşmamak çok önemlidir; bu anlamda kadın dayanışma örgütlerinin rolü büyüktür. Neyin şiddet olup olmadığını bilmek için farkındalık artırıcı kaynaklara yönelmek, atölyelere katılmak, sağlıklı iletişimin ne olduğunu anlamak da fayda sağlar.
Son söz olarak: Şiddet, bireysel çabalarla ya da küçük topluluklarla mücadele edilemeyecek kadar sistematik ve ciddi bir sorundur; çok yönlü bir mücadele gerektirir. Kadın hakları, kadınların ve çocukların eğitimi ve kadınların ekonomik özerkliği başta olmak üzere pek çok alanda ortak mücadele verilmeli, şiddete maruz bırakılanların destek mekanizmaları artırılmalıdır. Dayanışmayı güçlendirmek, işlevsizleştirilmeye çalışılan platformları ve sivil toplum kuruluşlarını ayakta tutmak çok önemli. Tüm bunları mümkün kılacak olan İstanbul Sözleşmesi’nin gereklerinin, en ölümcül ve yaygın suçlardan olan şiddeti önleyecek biçimde ülke politikası olarak benimsenmesi ve uygulanması için var gücümüzle çalışmalıyız.
Şiddet görüyorsanız yalnız değilsiniz
- Acil durumda 112’yi arayın.
- ALO 183: Aile, Kadın, Çocuk ve Sosyal Hizmet Danışma Hattı; ücretsiz, 7/24.
- KADES: Emniyet’in Kadın Destek Uygulaması; telefonunuza indirip uygulamadan doğrudan yardım çağırabilirsiniz.
- ŞÖNİM: Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri; her ilde destek verir, ALO 183 üzerinden de ulaşabilirsiniz.
- Barolar: Ücretsiz avukat desteği için bulunduğunuz ilin barosuna başvurabilirsiniz.
- Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı: morcati.org.tr
Ne yapabileceğinizi adım adım anlattığım “Şiddet görüyorum, ne yapabilirim?” webinarını izleyebilir ya da podcast bölümünü dinleyebilirsiniz.
Uzm. Dr. Arzu Erkan
Öneriler ve kaynaklar
- Hacettepe Üniversitesi Açık Erişim Arşivi, kayıt 11655/23338.
- Erkan A. Kendimle Karşılaşmalar. Ed. Sinem Sal. Karakarga Yayınları, 2022.
- Kendimle Karşılaşmalar podcast: Şiddet görüyorum, ne yapabilirim?
- Gaslighting de nesi? Söyleyin doktor, ben paranoyak mıyım?
İlk yayın: BirGün, 25 Kasım 2023.