“Yolda yürürken hep huzursuzum. Taksiye bindiğimde arkadaşıma konum atıyorum ya da telefonda konuşur gibi yapıyorum. Gece sokağa çıkamıyorum. Evde tek başımayken tamirci çağıramıyorum. Kulaklık takamıyorum, etraftaki sesleri duyabilmek için. Elimde sivri bir anahtar, çantamda biber gazı taşıyorum. Binaya girdiğimde biri varsa asansöre binmiyorum; binersem başka kata çıkıp merdivenle iniyorum, kaçıncı katta oturduğumu anlamasınlar diye. Sosyal medya hesabımı kilitlemek zorunda kaldım. Geçen gün metrodan indim, biri hızlı hızlı bana yetişmeye çalışıyor; bayılayazdım. Döndüm baktım, bir kadınmış. O da tek başına tedirgin olmuş, beraber yürürüz diye yetişmeye çalışıyormuş. O karanlık yolu kırk yıllık dost gibi birlikte geçtik.

Birkaç gün önce sosyal medyada yazdım, korkuyorum, kimseye güvenemiyorum diye. Bir sürü kişi yazmış: ‘Kafayı yemişsiniz, abartıyorsunuz, o saatte çıkarsan başına geleceklere razısındır, şizofren olmuşsun…’ İnternette baktım, tüm belirtiler uyuyor. Söyleyin doktor, ben paranoyak mıyım?”

Hayır, değilsiniz. Anıt Sayaç’ta adı yazan kadınlardan sonra bir sonraki isim sizinki olmasın diye, tacize, tecavüze, şiddete maruz bırakılmamak için her şeyden kuşku duymak ve önlemler geliştirmek zorunda kalan bu ülkenin kadınlarından birisiniz. Yalnız değilsiniz. Bunları dile getirdiğinizde sosyal medyada size yapılansa mağdur suçlayıcılık ve gaslighting.

Gaslighting de nesi?

Gaslighting nereden çıktı? Adı yeni, kendisi eski

Sözcük, 2022’de sözlükte aranma sıklığı yüzde 1740 artınca Merriam-Webster Sözlüğü tarafından “Yılın Kelimesi” seçildi. Oysa kavram hiç de yeni değildi. Fazlasıyla maruz bırakıldığımız ama adını koymakta zorlandığımız bir deneyimin adının konması, insanları bu kavramı araştırmaya yöneltmişti.

Tabir, Patrick Hamilton’ın 1938 tarihli Gaslight adlı oyunundan ve 1944’te Ingrid Bergman’ın başrolünde beyazperdeye uyarlanan aynı adlı filmden geliyor. Filmde koca, karısının aklını kaçırdığına inanması için onun bütün algılarıyla oynar: Gaz lambasının ışığının gitgide kısılmasını, evde duyduğu sesleri bizzat kendisi düzenler ve bunların karısının hayal ürünü olduğuna onu inandırmaya çalışır. Yani fail (gaslighter), hedefindeki kişiyi kendinden, hafızasından, algısından ve ruh sağlığından şüpheye düşürmek için sistematik bir psikolojik şiddet uygular.

Türkçede “gaz lambası” çevirisiyle de kullanılmaya başlandı ama henüz yaygınlaşmış sayılmaz. TBMM’nin kadına yönelik şiddetin nedenlerini araştıran komisyonunun 2022 raporunda gaslighting’ten “yeni bir şiddet türü” olarak söz ediliyor. Aslında yeni ortaya çıkmış bir şiddet türü değil bu; var olan ve diğerleri gibi adı konana dek yok sayılan bir şiddet türü tanımlanıyor. Hem de 1981’den beri: Calef ve Weinshel o yıl yayımlanan makalelerinde, gaslighting’in psikolojik bir şiddet türü olduğu için saptanması ve müdahale edilmesi zor olduğunun altını çizmişti.

Görünmeyen şiddet: Psikolojik şiddet

Duygusal ya da psikolojik şiddet, nesnel belirtileri az olduğu için tanımlanması en zor şiddet türüdür. Fail, karşısındakini sindirmek, üzerinde denetim kurmak, aşağılamak, korkutmak, cezalandırmak gibi amaçlarla çeşitli yöntemler kullanır: bağırmak, hakaret ve tehdit, haksız ve ölçüsüz eleştiri, alay etmek, lakap takmak, bedenine ya da kimliğine saldırmak, görmezden gelmek, emeğini hiçe saymak, kişiyi çevresinden yalıtıp yalnızlaştırmak…

Psikolojik şiddeti fark etmek, ciddiye almak, önlem almak ve yardım istemek de bir o kadar güçtür. Ama sorunun adını koymak, onunla mücadelenin belki de ilk ve en önemli adımıdır. Şiddet küçük tavırlarla, sözlerle başlar ve giderek ağırlaşır. Bu yüzden şiddetin “en hafif” görünen türlerine de “hayır” demek, tırmanmasını ve normalleşmesini önlemek gerekir.

Gaslighting nedir, kimler uygular?

Gaslighting’i şöyle tanımlayabiliriz: Bir ilişki içinde (bu bir aile üyesi, partner, arkadaş ya da patron olabilir) kişiyi aklından, bilgisinden, hafızasından ve gerçeklik algısından şüpheye düşürecek biçimde manipüle ederek sistemli bir psikolojik eziyete maruz bırakmak. Maruz kalan kişi kendini dengesiz, suçlu, değersiz, kusurlu hissetmeye başlar ve kendine güvenini yitirir.

En yaygın örneklerini yakın partner ilişkilerinde görüyoruz; şiddetin diğer biçimleri de en sık ev içinde ve yakın ilişkilerde yaşanıyor. Dünya genelinde şiddeti daha çok erkekler uyguladığı için gaslighting’e de daha çok kadınların maruz bırakıldığını düşünebiliriz. Ama cinsiyetten bağımsız olarak herkes uygulayabilir ya da maruz kalabilir. Ev dışında da her yerde karşımıza çıkar: medyada, sosyal medyada, iş yerinde, okulda, kurumlarda, sokakta.

Nasıl fark edilir? Örnekler

Fail şu tür sözlerle karşısındakini sık sık afallatır:

  • “Kafanda kuruyorsun.”
  • “Sen hastasın, tedavi görmen lazım.”
  • “Aşırı hassassın, her şeyi büyütüyorsun, şaka kaldıramıyorsun.”
  • “Bunu bana sen yaptırdın.”
  • “Yanlış hatırlıyorsun, öyle bir şey demedim.”

Bazen de tuzak kurar. Diyelim ki cüzdanınız kayboluyor. Koyduğunuz yerden eminsiniz, defalarca bakıyorsunuz, yok. Partnerinize soruyorsunuz, görmedim diyor, hatta sizinle birlikte arıyor gibi yapıyor: “Sen de çok dalgınsın, her şeyini bir yerde bırakıyorsun, ben olmasam ne yapacaksın?” Sonra bir bakıyorsunuz, cüzdan defalarca baktığınız o yerde. Aslında saklamış. Bir başarı elde ediyorsunuz, acımasızca eleştiriyor. Bir giysi giyiyorsunuz, “biraz şişman mı göstermiş” diyor. Bir girişimde bulunacaksınız, “o tutmaz” diyor.

Planlı mı yapılıyor, farkında olmadan mı?

Aslında ikisi de olabiliyor. Çoğumuz şiddeti çocuklukta deneyimlemeye ya da ona tanık olmaya başlıyoruz; ev içinde, okulda, medyada şiddeti bir ilişki ve sorun çözme biçimi olarak öğreniyoruz. Bu yüzden pek çok kişide farkında olmadan uyguladığı bir tür psikolojik şiddet davranışı olabilir. (Kökene vurgu yapmak elbette şiddeti suç olmaktan çıkarmaz.) Ama gaslighting dediğimizde genellikle tasarlanmış bir art niyetten ve sistemden söz ediyoruz: Amaç karşısındakini sistemli olarak bozguna uğratmak, onu sorunlu, çaresiz ve itaatkâr bir konuma sıkıştırmaktır.

En güçlü araç: Yalnızlaştırma

Bütün bunlara eşlik eden, belki de en önemli unsur yalnızlaştırmadır. Fail sizi arkadaşlarınızın ya da ailenizin yanında küçük düşürebilir, onlar hakkında şüphe tohumları ekebilir (“İlişkimizi kıskanıyorlar”, “Onlara güvenebileceğinden emin misin?”) ya da arkanızdan asılsız şeyler anlatıp yakınlarınızı manipüle edebilir. Çünkü yakınlarımız ilişkimize dışarıdan bakabilir, bir sorun varsa bizi uyarır, kendimizi korumamıza ve destek almamıza yardım eder. Kişi yalnızlaştırıldığında bu olanaklar ortadan kalkar ve ilişkide yalnızca faile inanır hâle gelir.

Hepimiz sosyal varlıklarız ve ilişkiler bizim sosyal besinlerimiz. Yalnızca aşk ilişkisinden değil, diğer ilişkilerimizden de beslenmemiz gerekir. Gaslighting uygulayan kişi diğer kaynaklarımızı keserek ona muhtaç olduğumuzu düşünmemizi sağlar. Bir süre sonra her konuda tek referansımız o olur: Sürekli ona sorar, onun onayını ararız. “Aslında ben onu kızdırdım, bana o yüzden bağırdı”, “Son zamanlarda kilo aldım, o yüzden uzaklaştı” gibi çıkarımlarla onun davranışlarının sorumluluğunu üstlenmeye, bir bukalemun gibi taleplerine uymaya, sürekli özür dilemeye ve telafi etmeye başlarız. Partnerimizin bir bakıma kuklası hâline geliriz.

Neden bazılarımız daha kolay hedef oluyor?

Kadınlar çoğu zaman kabullenici, idare edici, alttan alan, “kol kırılır yen içinde” mantığıyla büyütülüyor. Geçmişimizde şiddete tanıklık varsa ve buna uyum sağlayarak büyüdüysek, ileride daha hafif bir şiddeti olağan ve baş edilebilir sanabiliriz; şiddet bize tanıdık gelir, tehlikeyi sezemeyebiliriz. Bizi hem seven ve iyi davranan hem de şiddet uygulayan birinden nasıl ayrılacağımızı öğrenmemiş olabiliriz.

Bunları anlamak değerli, ama mağdur suçlayıcılık tuzağına düşmemek gerekir. Burada iyi niyeti ve ilişkiyi kötüye kullanan, kasıtlı olarak zorbalık yapan bir fail var. Öncelik, onun neden yaptığına ve nasıl durdurulacağına odaklanmak. Şiddet uygulayanların çoğunun başvurduğu göklere çıkaran sevgi gösterilerinin (love bombing) ve şiddet döngüsündeki özür ve telafi davranışlarının şiddeti maskelediğini, değişim umudu yaratarak ilişkiyi sürdürdüğünü de unutmamak gerekir.

Gaslighting’e maruz kalıp kalmadığımı nasıl anlarım?

Psikolojik şiddete maruz bırakılıp bırakılmadığımızı anlamak için şu sorularla başlayabiliriz: İlişkide eşit, özgür ve güvende hissediyor muyum? Haklarıma, onayıma ve rızama önem veriliyor mu? Gereksinimlerim karşılanıyor mu? Saygı görüyor muyum? Yanıtlar hep “hayır”a çıkıyorsa durup düşünmek gerekir.

Şunlar da gaslighting’e (ve olasılıkla diğer şiddet türlerine) maruz kalıyor olabileceğimizi düşündürür:

  • Sürekli yalancılıkla ya da unutkanlıkla suçlanıyorsam,
  • Partnerim beni incitmek için “hastasın, delisin” gibi sözler kullanıyorsa,
  • Rahatsız olduğumu söylememe rağmen o davranışı sürdürüyorsa,
  • Onu ailemle, arkadaşlarımla bir araya getirmekten kaçınıyorsam,
  • Kriz çıkmasın diye her dediğini yapıyor, kızacağı şeyleri kendimden vazgeçmek pahasına yapmıyorsam (işi bırakmak, onun istediği gibi giyinmek, ailemle görüşmemek…),
  • Hep kendimde bir sorun olduğunu düşünüp bunun içinden çıkamıyorsam,
  • Terapiye gitmemi engellemeye çalışıyorsa (“Hiç değişmedin, boşuna gidiyorsun”),
  • Hep tetikte, sinirli, huzursuz, uykusuzsam, sağlığım bozulmuşsa.

Tek çözüm ilişkiyi bitirmek mi?

Gaslighting’e maruz kalan birinin bunu ayırt etmesi çok güç. Yaşadığımız şiddeti kimi zaman ilişki bittikten yıllar sonra, bir bilgiye rastladığımızda ya da psikoterapi sürecinde anlamlandırmaya başlarız. Çünkü bu sistemin içinde bir tür öğrenilmiş çaresizlik ve bağımlı bir döngü oluşur.

“Fark ettiğin anda ilişkiyi bitir” önerisinin haklılık payı var. Ama maruz kalanın maddi olanakları, işi, barınması ve korunması sağlanmamışken bu öneri her zaman gerçekçi değil; ilişki öyle kolay bitirilemiyor. Kişiye yargılayıcı ya da zorlayıcı yaklaşıldığında bu kez kendini suçlamaya başlayabiliyor: “Zaten bunu hak ediyorum, bulabileceğim en iyi partner bu, beni sevdiğinden yapıyor.” Yardım aramaktan vazgeçip ilişkiye büsbütün teslim olabiliyor.

O yüzden destekleyici, empatik ve güçlendirici olmak gerekiyor. Yalnızlaşmış, kendi sesini kaybetmiş kişinin içine hapsolduğu yankı odasının duvarında gedikler açmak; o gedikten sosyal desteğin ve sağlıklı bilginin girmesine izin vermek önemli. Psikolojik destek almak bu aşamada çok yardımcı olur; belediyelerin ve sivil toplum kuruluşlarının ücretsiz ruhsal destek birimlerinden de yararlanılabilir. Ve en önemli mücadele araçlarından biri yalnızlaşmamak. Şiddete uğrama olasılığımızı en çok yalnız olmak, paylaşmamak, sesimizi çıkarmamak artırıyor. Bu anlamda kadın dayanışma örgütlerinin rolü çok büyük.

Gaslighting uygulayanlar nasıl farkındalık kazanabilir?

Yalnızca şiddete maruz bırakılanların değil, şiddet uygulayanların da ruhsal destek almasını çok önemsiyorum. Gaslighting’e başvuranlar, kontrol kurmaya çalışıyor gibi görünse de çoğu zaman özünde kendini yetersiz, değersiz, kusurlu gördükleri için bu açığı böyle kapatmaya çalışır; ama kazdıkça derinleşen bir boşluk ortaya çıkar.

Evet, şiddet bir hastalık değil, bir suç. Ama psikoterapi ve gerektiğinde ilaç desteğiyle kişinin öfkesini kontrol etmesi, işlevsel sorun çözme becerileri edinmesi, sağlıklı iletişim kurmayı öğrenmesi ve şiddetsizliği benimsemesi sağlanabilir. Tıpkı alkollü araç kullanmanın bir suç olması, ama sorunlu alkol kullanımının tedavisinin bu suçu önlemesi gibi. Şiddet uygulayanları canavarlaştırıp başka bir gezegenden gelmişler gibi davranmak şiddeti önlemiyor, aksine körüklüyor. Şiddet doğru yöntemlerle, pek çok disiplinin iş birliğiyle ve kararlı politikalarla önlenebilir.

Önlemesi neredeyse imkânsız görünen şiddet, “en hafif” türleriyle de kararlılıkla mücadele edildiğinde gücünü yitirmeye mahkûm. Şiddetsiz günlere…

Şiddet görüyorsanız yalnız değilsiniz

  • Acil durumda 112’yi arayın.
  • ALO 183: Aile, Kadın, Çocuk ve Sosyal Hizmet Danışma Hattı; ücretsiz, 7/24.
  • KADES: Emniyet’in Kadın Destek Uygulaması; telefonunuza indirip uygulamadan doğrudan yardım çağırabilirsiniz.
  • ŞÖNİM: Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri; her ilde destek verir, ALO 183 üzerinden de ulaşabilirsiniz.
  • Barolar: Ücretsiz avukat desteği için bulunduğunuz ilin barosuna başvurabilirsiniz.
  • Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı: morcati.org.tr

Ne yapabileceğinizi adım adım anlattığım “Şiddet görüyorum, ne yapabilirim?” webinarını izleyebilir ya da podcast bölümünü dinleyebilirsiniz.

Uzm. Dr. Arzu Erkan

Kaynaklar ve okuma önerileri

  1. Birleşmiş Milletler Türkiye: BM Kadın Birimi’nin katkı sağladığı rapor (2022).
  2. Milliyet Pazar: Yılın kelimesi: Gaslighting’in şifreleri.
  3. Cinsel Şiddetle Mücadele Derneği: Kavramlar Sözlüğü (2019).
  4. TBMM: Kadına Yönelik Şiddet Araştırma Komisyonu Raporu (2022).
  5. Calef V, Weinshel EM. Some clinical consequences of introjection: Gaslighting. Psychoanalytic Quarterly 1981; 50(1): 44-66.
  6. Topuz KS, Açer TM. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi 2022; 6(1): 126-139.
  7. Thomas L. Gaslight and gaslighting. The Lancet Psychiatry 2018; 5(2): 117-118.
  8. Erkan A. “Şiddetsiz bir nesil nasıl mümkün?” Kendimle Karşılaşmalar içinde. Karakarga Yayınları, 2022.
  9. Gazete Kadıköy: Şiddet bir hastalık değil, suçtur.
  10. Kendimle Karşılaşmalar podcast.

İlk yayın: Psikeart, Paranoya sayısı (85), Ocak-Şubat 2023. Bir bölümü: Milliyet Pazar, 4 Aralık 2022.