Fobi sözcüğü Yunancada “kaçış” ve “dehşet” anlamına gelen phobostan gelir. Mitolojide Phobos, düşmanlarına korku salan tanrıdır. Ama fobide düşman dışarıda değil, korkunun kendisindedir.

Korku hepimizi koruyan, yaşamsal bir tepkidir. Fobide ise korku, karşılaşılan nesne ya da durumun gerçek tehlikesiyle orantısızdır. Asansör, uçak, köpek, kan, iğne, yükseklik… Kişi çoğu zaman korkusunun “o kadar da” haklı olmadığını bilir, ama bilmek yetmez: kalp hızlanır, nefes daralır, kaçma isteği her şeyin önüne geçer.

Kaçtıkça büyüyen korku

Fobiyi sürdüren en önemli şey kaçınmadır. Korkulan durumdan uzaklaştığımızda kaygı hemen azalır. Bu rahatlama, zihnimize “kaçmak işe yarıyor” mesajını verir; böylece bir sonraki sefer daha erken, daha sık kaçarız. Kaçındıkça korkunun abartılı olduğunu görme fırsatımız da kalmaz. Kaçınma arttıkça korku, korku arttıkça kaçınma artar ve bu kısır döngü yıllarca sürebilir.

Zamanla hayat fobiye göre biçimlenmeye başlar: pikniğe gidilmez, belgesel izlenmez; tatil yeri, iş, hatta oturulacak ev korkuya göre seçilir. Kimi kişi uzun kollu giysilerle, yanında birinin eşliğinde ya da çeşitli “güvenlik önlemleri”yle dolaşır. Bu önlemler o an rahatlatır, ama korkuyu da besler.

En sık hangi fobiler görülür?

Özgül fobiler en yaygın ruhsal sorunlar arasındadır ve çoğunlukla çocuklukta başlar. Hayvan fobileri (örümcek, yılan, böcek, köpek), yükseklik, kapalı yer, uçak ve asansör fobileri sık görülür.

Ayrıca anılması gereken bir grup, kan, iğne ve tıbbi işlem fobileridir. Bu fobide korkuya bayılma eşlik edebilir. Bayılma tehlikeli görünse de vücudun bilinen bir tepkisidir; asıl risk, kişinin kan vermekten, aşıdan, diş hekiminden, hatta ameliyattan kaçınarak sağlığını tehlikeye atmasıdır.

Neden tedavi olmuyoruz?

Fobiler yaygındır ama tedavi arayanlar azdır. Pek çok kişi “huyum böyle” diyerek ya da korkudan kaçınmayı öğrenerek yaşar. Oysa tedavi edilmeyen fobiler on yıllarca sürebilir ve zamanla başka kaygı sorunları, depresyon ve madde kullanımı için de zemin hazırlayabilir. Bu yüzden erken ele almak önemlidir.

Tedavi: korkuyla adım adım karşılaşmak

Fobilerin tedavisinde etkinliği en iyi gösterilmiş yöntem, bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve onun merkezindeki alıştırma (yüzleştirme, exposure) çalışmalarıdır. Temel fikir basittir: korkudan kaçınmak yerine, güvenli ve planlı bir biçimde, adım adım korkunun üzerine gitmek. Bu çalışmalar, BDT eğitimi almış bir terapistle, yani bu yöntemde eğitimli bir psikiyatrist ya da klinik psikologla birlikte planlanır; terapist basamakları kişinin hızına göre ayarlar. Eşlik eden depresyon ya da yoğun kaygı varsa ilaç tedavisi de değerlendirilebilir.

Çalışma, kişiyle birlikte hazırlanan bir basamak listesiyle başlar. Örneğin köpek korkusunda önce bir fotoğrafa bakılır, sonra bir video izlenir, ardından uzaktan bir köpek görülür ve yavaş yavaş yaklaşılır. Her basamakta kaygı azalana kadar o durumda kalınır. Tekrarladıkça beklenen felaketin gerçekleşmediği deneyimlenir, “baş edemem” düşüncesi değişir, kendine güven artar. Bilişsel çalışmalarla da “beni ısırır”, “düşerim”, “nefesim kesilir”, “kontrolümü kaybederim” gibi düşünceler sınanır ve gerçekçi seçenekler geliştirilir.

Kan ve iğne fobisinde bayılmayı önlemeye yönelik özel kas germe teknikleri tedaviye eklenir. Bazı fobilerde sanal gerçeklik uygulamaları da kullanılabilmektedir.

Son söz

Fobi bir karakter zayıflığı değildir; öğrenilmiş bir korku-kaçınma döngüsüdür ve öğrenilen şey yeniden öğrenilebilir. Bir korku günlük yaşamınızı, sağlığınızı ya da seçimlerinizi kısıtlıyorsa, bir psikoterapistle, yani psikoterapi eğitimi almış bir psikiyatrist ya da klinik psikologla görüşmek o döngüyü kırmanın ilk adımı olabilir.

Bu yazı, Psikeart Dergisi’nin Fobi sayısında (89. sayı, Eylül-Ekim 2023) yayımlanan “Fobik Bozukluklar ve Tedavisi” başlıklı yazımdan okurlar için kısaltılarak uyarlanmıştır.

Dr. Arzu Erkan

Psikiyatrist, Yazar