ERİŞKİN BİREYLERDE DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU VE YAKIN İLİŞKİLER

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB); dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik belirtileriyle seyreden nöro-gelişimsel bir bozukluktur. DEHB çocuklukta başlar ve olguların %65-70’inde erişkin yaşamda da görülür. DEHB, milyonlarca kişiyi etkileyen ciddi bir halk sağlığı sorunudur. DEHB tanılı yetişkinlerin %89-98’inin; duygu düzenleme, zaman yönetimi, organizasyon, güdülenme, yoğunlaşma ve öz disiplini kapsayan yürütücü işlevlerinde yetersizlikler olduğu düşünülmektedir. DEHB belirtilerinden dolayı yakın ilişkiler; iş, aile, eğitim yaşamı, bütçe yönetimi, sağlık, öz bakım, ebeveynlik, araç kullanma, yasalar ve topluma uyum gibi pek çok alanda önemli oranda yeti yitimi meydana gelir. DEHB tanısı olanların yaşamlarını ve ilişkilerini yeniden düzenleyebilmeleri için ilaçlarla birlikte psikoterapilere gereksinimleri vardır. DEHB sadece tanı alan kişinin değil birlikte yaşadığı kişiler, eş ve ailenin de sorumluluk alması gereken bir tablodur.

Korona Virüs salgını ile mücadele ettiğimiz şu günlerde DEHB’li bireylerin ruhsal ve bedensel sağlıklarına gösterecekleri özen; ev ve iş yaşantılarını, kişiler arası ilişkilerini düzenlemeleri ve yasalar ve topluma uyum konuları daha da önem kazanmıştır.

DEHB tanılı bireylerin bu dönemde sorun yaşayabilecekleri alanlardan bazıları aşağıda belirtilmiştir.

• Dikkat ve odaklanma güçlüğü
• Organizasyon ve planlama güçlüğü
• Dikkat dağınıklığı ile baş etme
• Anksiyete ve depresyon belirtileri ile baş etmekte güçlük
• Kaytarma, erteleme ve kaçınma davranışları
• Engellenmeye tahammülsüzlük
• Öfke denetimi alanlarında sorunlar
• Artmış kişiler arası ilişkiler sorunları
• Artmış aile içi çatışmalar ve şiddet riski
• Ev içi görev paylaşımlarında sorunlar
• Ebeveyn sorumluluklarını yerine getirememe
• Bireysel sorumluluklarını yerine getirememe
• Sigara alkol madde sedatif – hipnotik uyarıcı kötüye kullanımında artış riski
• Yeme, içme, öz bakımda yetersizlikler
• Hareketsizlik, uykusuzluk, obezite, riski nedeniyle bağışıklıkta düşüş; ek hastalıklarda artış riski
• Evden çalışma zorunda kalmanın getirdiği uyum sorunları
• Bilgisayar ve telefona uzun süre geçirmenin getirdiği bağımlılık sorunları
• Uyaran fazlalığı ortam değişikliği gereği çelinebilirlikte artış
• Yatma kalkma saatlerinde aksama
• Kişisel hijyene ve tedbirlere karantinaya izolasyona uymakta güçlük
• Kurallara uyumsuzluk
• Tedaviyi aksatma
• Tedaviye erişim güçlükleri
• Sosyal izolasyon nedeniyle yaşanacak güçlükler

COVID-19 SALGININDA DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU OLAN

YETİŞKİN BİREYLER VE YAKINLARI İÇİN BİLGİLENDİRME

DEHB Olan Erişkinlerin COVİD-19’la Mücadelesini Destekleyecek Öneriler

Koronavirüsü salgını ve karantina süreci Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olan

bireylerin sağlıklılarına gösterecekleri özen, ev ve iş, okul yaşantılarını, kişiler arası ilişkilerini

düzenleme ve karantina kurallarına uyum konularında zorluklar yaşamalarına neden olabilir.

Bu zorluklarla baş edebilmelerine yardımcı olabilmek için DEHB olan bireyler ve ailelerine yönelik öneriler, Türkiye Psikiyatri Derneği Erişkin DEHB Çalışma Birimi adına hazırlanmıştır.

1. Virüsün bulaşma yollarını öğrenin.

Virüsü almamaya, etrafa yaymamaya çalışın. Uzmanların uyarılarını takip edin. Fiziksel

mesafe, el yıkama, hijyen ve evde kalma önerilerine uyun. İnternetten doğru el yıkama,

maske takma kuralları ile ilgili videoları izleyin.

2. İlaçlarınızı almaya devam edin.

Şimdi işe, okula gitmeyecek olsanız ya da yarı zamanlı çalışacak olsanız bile, ilaçlarınızı her

gün almalısınız; çünkü DEHB ilaçları sürekli alındığında yararlıdır. İlaçların düzensiz kullanımı

ya da bırakılması durumunda organize olamama, unutkanlık, odaklanamama, düzensizlik,

dağınıklık, salgınla ilgili önlemlere ve ilgili yönergeleri uygulayamama, dürtüsellik nedeni ile

sosyal izolasyon uyarılarını uygulayamama durumları görülebilir.

3. Psikiyatri hekiminiz ile temas halinde kalın.

Tedavinizi ve kontrollerinizi yapan hekiminiz ile düzenli görüşmelerinizi aksatmayın. Acil

durumlar dışında bu görüşmeler için tercihen telefon/ e-posta/ telepsikiyatri/ online

görüşme yöntemlerini kullanabilirsiniz. Yeterli ilacınızın olduğuna emin olun ve ilaçlarınızı sizi

izleyen hekiminizle iletişim kurarak uzaktan görüşme sonrasında e-reçete olarak

yazdırabilirsiniz.

4. Günlük rutinleri koruyun ve gerekli olan yeni rutinler oluşturun.

Pandemi nedeniyle okulların kapanması, işten ayrılma, evden çalışma ya da işyerinin

kapanması gibi durumlar nedeniyle eğitim yaşamınızda, çalışma rutininizde ve aile

yaşantınızda değişikliler yaşıyor olabilirsiniz. Günü verimli kullanmak ve kendini meşgul

etmek için yeni düzenlemeler yapmanız gerekebilir. Rutinler önemlidir. Her zamanki rutininizi

korumaya ya da yeni durumunuza uygun yeni rutinler oluşturmaya çalışın (Yatma kalkma

saatlerinizin sabit olması, ev giysileri yerine günlük giysiler giymek, yeme içme mola

saatlerinizin belirli olması vb).

5. Güneş ışığı ve temiz hava alın, egzersiz yapın, sağlıklı beslenin ve düzenli uyuyun.

Hem fiziksel sağlığınız hem de DEHB belirtileriniz için egzersiz yararlı ve gereklidir,

odaklanmayı arttırır. Odayı havalandırmak, güneş ışığının içeri girmesini sağlamak, fiziksel

izolasyonu bozmadan bahçe ya da balkonda zaman geçirmek, düzenli hareket etmek yararlı

olacaktır. Sağlıklı uyku için TPD web sayfasında uyku ile ilgili önerilerden yararlanabilirsiniz. DEHB aşırı ve hızlı yemeye neden olabileceğinden beslenmenize önem gösterin.

6. Çalışma alanınızı düzenleyin.

Evden çalışıyorsanız, iş için bir alan belirleyin. İster mutfak masasında, ister yatak odanızda,

sizin için neyin işe yaradığını belirleyin. Bu, çalışma sürecinde odaklanmanıza ve dikkatinizi

toplamanıza yardımcı olur. Evden çalışma kurumsal yapının ve iş arkadaşlarının desteğini

hissetmenizi engelleyebilir. İş odağınızın sürmesi için bir iş arkadaşı ya da yöneticinizle

düzenli bağlantı halinde kalın.

7. Evinizdeki dikkat dağıtıcı unsurları azaltın.

İşinize odaklanmanız gereken zaman dilimlerinde, ev işlerine takılmamaya çalışın. Bir su

almak için mutfağa gittiğinizde kendinizi bulaşıkları yıkarken bulabilirsiniz. Bu dağılmaları

önlemek için bazı önlemler alabilirsiniz.

Kronometre ve hatırlatıcı kullanımı ile dikkatinizin çelinme riskini geciktirebilirsiniz. Dikkat

dağılmasını önlemek için; oturma düzenindeki değişiklikler (örneğin pencere önünde

oturmama, dikkat dağıtıcıları görüş açışından çıkarma), uygun aydınlatma ve gürültü için

yapılan değişiklikler (örneğin kulaklık kullanmak), iş ya da eğitimi verimli hale getirmek için

sık mola vererek, kısa ama etkin odaklanma süreleri sağlamak (“ara vermeliyim” kartları

oluşturmak, mola ve işe başlama zamanını hatırlatması için alarm ve kronometre kullanmak),

mobil telefonu uçuş moduna almak, televizyon, web tarayıcısı, dijital ileti bildirimlerini

çalışılan süre boyunca kapalı konuma almak, yapılabilecek bazı değişikliklerdendir.

8. Düzenli molalar verin.

Düzenli molalar vermek ve bunları planlamak günün akışını kolaylaştıracaktır. Kaç kez mola

vereceğinizi önceden planlayın ve bu zamanlara sadık kalın. Düzenli molalar, odaklanmanıza

ve dikkat dağıtıcı şeylerden kaçınmanıza yardımcı olacaktır.

9. Odağınızı korumaya çalışın.

Verimsiz aşırı odaklanmalardan (hiperfokus) kaçının. Aşırı odaklanma DEHB’nin sık görülen

belirtilerindendir. Aşırı odaklandığınız bir etkinlik, daha önemli ve öncelikli bir başka işinizle

ilgili zaman ve enerji kaybına neden olabilir.

10. Zamanınızı yönetin.

DEHB olan yetişkinler genellikle zaman yönetiminde güçlükler yaşarlar. Zamanı verimli

kullanmamak ya da açlık, tuvalet, uykusuzluk gibi bedensel ihtiyaçları fark edemeyecek kadar

yoğun çalışmak görülebilir. İkisi de üretken olmanın önünde bir engeldir. Telefonunuza ya da

saatinize zamanlayıcılar ayarlayın; bu düzenlemenin yardımı olur ve vücudunuza ihtiyaç

duyduğu mola vermek veya iş akışınıza bir projeden diğerine ihtiyaç duyulan geçiş için olanak

tanır.

11. Kişisel zamanınızı gözetin.

İş ve kişisel zaman arasında sınırlara sahip olmayı unutmayın, evden çalışırken işler ve özel

yaşam birbirine kolay karışır. Bu nedenle, normalde 18.30’da iş bırakıyorsanız, dizüstü

bilgisayarınızı o saatte kapatın ve mesainizi bitirin. Çalışma alanınızdan uzaklaşarak başka bir

alanda dilediğini iş dışı bir etkinlikle uğraşabilir ya da dinlenebilirsiniz. Arkadaşlarınız ve

ailenizle sınırlar belirleyin. Onlara çalışma programınızı söyleyin ve o saatlerde sizinle

konuşmamalarını isteyin. Kapınıza rahatsız edilmek istemediğinizi belirten yazılar asabilir,

yanınıza uğrayabilecekleri, sizi arayabilecekleri saatleri belirtebilir, alarmlar kurabilirsiniz.

12. “Sosyal mesafe”nizi değil “fiziksel mesafe”nizi koruyun. Arkadaşlarınız ve aileleriniz ile

zaman geçirin.

Sevdiklerinizle (güvenli bir mesafeden!) zaman geçirin. Sosyal etkileşime devam etmek,

sohbet etmek ve sosyal olarak topluma bağlı kalmak çok önemlidir. Evinizi ailenizle veya ev

arkadaşlarınızla paylaşıyorsanız, sohbet edebileceğiniz ve sosyal etkileşimleri

paylaşabileceğiniz bazı kişiler vardır; ancak yalnız yaşıyorsanız ve bu sosyal mesafeden

soyutlanmış hissediyorsanız, çeşitli uygulamalar ile canlı görüşmeler yapın, telefon edin

paylaşın. Benzer hisseden başkalarıyla konuşmak onların paylaşımlarını okumak ya da

dinlemek iyi gelebilir. Forumları inceleyebilir, destek gruplarına katılabilirsiniz.

13. Alkol, madde, sedatif, hipnotik, sigara kullanımınıza dikkat edin.

DEHB ile alkol, madde ve sigara kullanımı arasında ilişki bulunmaktadır. Bu dönemde artan

gerginliğinizi azaltmak için alkol ve madde kullanımına başvurmanız sağlığınız için zararlıdır.

Sigara kullanımını azaltmak, mümkünse bırakmak için bir adım atabilirsiniz. Bu konuda daha

ayrıntılı bilgileri TPD web sayfasındaki önerilerde bulabilirsiniz.

14. Medya ve sosyal medya kullanımınızı sınırlandırın.

COVID-19 pandemisine ilişkin haberleri ve sosyal medyayı takıntılı düzeyde takip etmeyin.

Etrafta süregiden tartışmaları gerektiğinden fazla dinlemek ve okumak çok zaman harcamaya

yol açabilir, doğru olmayan bilgilerin DEHB ile ilişkili sorunlarınıza yardımcı olmayacağı,

endişe ve korku üzerinden sizi işlevsiz bırakabileceği unutulmamalıdır.

DEHB Olan Birey ile Yaşayan Aileler İçin

1. Birlikte yaşamı kolaylaştırın.

DEHB’ye bağlı empati güçlükleri ve inkar mekanizması nedeniyle bazı bireyler olayın

ciddiyetini anlamayabilirler. Alışkanlıklarını değiştirmesi güç olabilir. Önerileri, kuralları

uygulamayı reddedebilirler. Unutkanlık ikili ilişkiyi, ebeveyn çocuk ilişkisine çevirebilir.

Çiftler yapılacakları hatırlamak için iş bölümü ve planlar oluşturabilirler. “Ellerini yıka” yazan

yapışkan kağıtlar, hatırlatıcılar, yüzünüze dokunmamak için yüze bir bandana takılması

ağıza/burnuna dokunulmaması gerektiğini hatırlatacaktır. Evde arkadaşlarınızla yapacağınız

online grup sohbetleri evde kalınması gerektiği hallerde dışarı çıkılmasını engeller.

DEHB’li ebeveynler, çocuklarla zaman geçirme ve uzaktan eğitimi gibi görevlerine yardım

etmekte güçlük çekebilirler. Ebeveynler arası iş bölümleri yapılması işleri yoluna koymaya

yardımcı olacaktır.

2. DEHB’li yakını iseniz:

İçinden geçtiğimiz bu zor dönemlerde toplumdaki diğer bireyler gibi, DEHB olan bireylerin

stres yükünün arttığı tahmin edilebilir. Stres dikkat, odaklanma, planlama ve düzenleme

alanlarında bozulmalara neden olabilir. Hastalıkla ilgili bilgi sahibi olun. Yakınınızın

düzenlemekte güçlük yaşadığı alanlarda iş birliği yapabilir, ona yardımcı olabilirsiniz. Stres

yükünü azaltmaya çalışın. Yakınları olarak sizler onlara nasıl yardımcı olabileceğinizi sorup,

düzenli bir yaşam oluşturmasında yardımcı olabilirsiniz (eğer kendisi düzenlemekte zorluk

yaşıyorsa belli saatte uyanma, yemek yeme, ilaçlarını alma, belli saatte yatma, işleri sıraya

koyma gibi rutinlerinde yardımcı olabilirsiniz). İlişkinizde üstesinden gelemediğiniz ciddi

sorunlar gözleniyorsa, uzaktan terapi yöntemleri ile ilişki terapisi almayı düşünebilirsiniz.

3. DEHB ve yakın ilişkiler:

DEHB belirtileri, sürekli olarak evde kalmak, birlikte yaşamın getirdiği yükümlülükler,

ebeveynlik sorumlulukları, kişisel sağlığına dikkat etme, öfke denetimi ve şiddet davranışı gibi

alanlarda eşler arasında ve çocuklarla çatışmalara neden olabilir. Pandemi döneminde aile içi

sorunların ve aile içi şiddet olaylarının arttığı bilinmektedir. Bu nedenle bu dönemde

ilişkilerde ciddi sorunlar gözleniyorsa, uzaktan terapi yöntemleri ile ilişki terapisi alınmasında

yarar vardır.

Hazırlayan: Dr. Arzu Erkan Yüce

Düzenleyen: Dr.Beng Semerci

Yayına hazırlayanlar: Dr. Yunus Hacımusalar, Dr. Koray Başar

Kaynaklar:

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed). (DSM-5®). Arlington; VA: American Psychiatric Publishing, 2013.
2. Barkley RA, Murphy KR, Fisher M. ADHD in Adults: What the Science says. New York: Guilford Press, 2008.
3. Asherson P, Akehurst R, Kooij JJ, et al. Under diagnosis of adult ADHD: cultural influences and societal burden. J Atten Disord.2012 Jul; 16(5 Suppl):20S-38S.
4. Hinshaw SP, Scheffler RM. The ADHD explosion: Myths, medication, money, and today’s push for performance. New York, NY, US: Oxford University Press, 2014.
5. Pera G, Robin AL. Adult ADHD Focused Couple Therapy: Clinical Interventions, (1th ed). New York: Routledge, 2016.
6. https://www.psikiyatri.org.tr/2147/koronavirus-hastaligi-salgini-sirasinda-ruh-sagligi-ve-stresle-bas-etme

7. https://www2.hse.ie/wellbeing/mental-health/minding-your-mental-health-during-the-coronavirus-outbreak.html

8. Türkiye Psikiyatri Derneği Erişkinde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tanı ve

Tedavi Kılavuzu (2018) Çalışma Birimleri Dizisi-No:23.

9. Erkan Yuce A. Erişkinde Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Tedavisinde Bilişsel Davranışçı Terapiler, Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu El Kitabı içinde Editör: A. Şebnem Soysal Acar, Ankara: Nobel Kitabevi Ocak 2020.