ERİŞKİN BİREYLERDE DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU VE YAKIN İLİŞKİLER

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB); dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik belirtileriyle seyreden nöro-gelişimsel bir bozukluktur. DEHB çocuklukta başlar ve olguların %65-70’inde erişkin yaşamda da görülür. DEHB, milyonlarca kişiyi etkileyen ciddi bir halk sağlığı sorunudur. DEHB tanılı yetişkinlerin %89-98’inin; duygu düzenleme, zaman yönetimi, organizasyon, güdülenme, yoğunlaşma ve öz disiplini kapsayan yürütücü işlevlerinde yetersizlikler olduğu düşünülmektedir. DEHB belirtilerinden dolayı yakın ilişkiler; iş, aile, eğitim yaşamı, bütçe yönetimi, sağlık, öz bakım, ebeveynlik, araç kullanma, yasalar ve topluma uyum gibi pek çok alanda önemli oranda yeti yitimi meydana gelir. DEHB tanısı olanların yaşamlarını ve ilişkilerini yeniden düzenleyebilmeleri için ilaçlarla birlikte psikoterapilere gereksinimleri vardır. DEHB sadece tanı alan kişinin değil birlikte yaşadığı kişiler, eş ve ailenin de sorumluluk alması gereken bir tablodur.

DEHB’li bireylerin ruhsal ve bedensel sağlıklarına gösterecekleri özen; ev ve iş yaşantılarını, kişiler arası ilişkilerini düzenlemeleri; yasalar ve topluma uyum konuları önemlidir.

DEHB tanılı bireylerin sorun yaşayabilecekleri alanlardan bazıları aşağıda belirtilmiştir.

• Dikkat ve odaklanma güçlüğü
• Organizasyon ve planlama güçlüğü
• Dikkat dağınıklığı ile baş etme
• Anksiyete ve depresyon belirtileri ile baş etmekte güçlük
• Kaytarma, erteleme ve kaçınma davranışları
• Engellenmeye tahammülsüzlük
• Öfke denetimi alanlarında sorunlar
• Artmış kişiler arası ilişkiler sorunları
• Artmış aile içi çatışmalar ve şiddet riski
• Ev içi görev paylaşımlarında sorunlar
• Ebeveyn sorumluluklarını yerine getirememe
• Bireysel sorumluluklarını yerine getirememe
• Sigara alkol madde sedatif – hipnotik uyarıcı kötüye kullanımında artış riski
• Yeme, içme, öz bakımda yetersizlikler
• Hareketsizlik, uykusuzluk, obezite, riski nedeniyle bağışıklıkta düşüş; ek hastalıklarda artış riski
• Evden çalışma zorunda kalmanın getirdiği uyum sorunları
• Bilgisayar ve telefona uzun süre geçirmenin getirdiği bağımlılık sorunları
• Uyaran fazlalığı ortam değişikliği gereği çelinebilirlikte artış
• Yatma kalkma saatlerinde aksama
• Kişisel hijyene ve tedbirlere karantinaya izolasyona uymakta güçlük
• Kurallara uyumsuzluk
• Tedaviyi aksatma
• Tedaviye erişim güçlükleri
• Sosyal izolasyon nedeniyle yaşanacak güçlükler

DEHB ve Yakın İlişkiler

DEHB belirtileri nedeniyle; birlikte yaşamın getirdiği yükümlülükler, ebeveynlik sorumlulukları, bir işte çalışma, para kazanma, para yönetimi, kişisel sağlığına dikkat etme, otomobil kullanma, cinsellik, öfke denetimi ve şiddet davranışı gibi alanlarda yaşanan sorunlar, ilişkide çatışmalara neden olur. DEHB olanların boşanma oranlarının iki kata kadar daha yüksek olduğu ve daha az kalıcı ilişkiler kurdukları gösterilmiştir. DEHB tanılı biri ile evlenen eşler sıklıkla evlilik uyumu; aile işlevselliği, iletişim, duygulanım, ilişkideki roller ve sorun çözme alanlarında sıkıntı yaşadıklarını bildirmişlerdir. DEHB tanılı eşlerin %92’sı, ev işleri, zaman yönetimi, çocuk bakımı ve iletişim alanlarında eşlerinin işlev bozukluğu olduğunu ve bunları kendilerinin telafi ettiğini belirtmektedir. DEHB tedavi edilene dek her iki eş de hayal kırıklıkları, engellenmeler ve özgüven sorunları ve tükenmişlik ile baş etmek zorunda kalır. Pandemi döneminde pek çok aile içi sorunlar ve aile içi şiddet olaylarının arttığı bilinmektedir. Bu nedenle bu dönemde ilişkilerde ciddi sorunlar gözleniyorsa, uzaktan terapi yöntemleri ile ilişki terapisi alınmasında yarar vardır.

DEHB’li Yakını İseniz

Covid-19 salgını ile mücadele ettiğimiz bu zor dönemlerde toplumdaki diğer bireyler gibi, DEHB’li olan bireylerin stres yükünün arttığı tahmin edilebilir. Stres dikkat, odaklanma, planlama ve düzenleme alanlarında bozulmalara neden olabilir. Hastalıkla ilgili bilgi sahibi olun. Yakınınızın düzenlemekte güçlük yaşadığı alanlarda işbirliği yapabilir ona yardımcı olabilirsiniz. Stres yükünü azaltmaya çalışın. Yakınları olarak sizler onlara nasıl yardımcı olabileceğinizi sorup, düzenli bir yaşam oluşturmasında yardımcı olabilirsiniz (Eğer kendisi düzenlemekte zorluk yaşıyorsa belli saatte uyanma, yemek yeme, ilaçlarını alma, belli saatte yatma, işleri sıraya koyma gibi rutinlerinde yardımcı olabilirsiniz.) İlişkinizde üstesinden gelemediğiniz ciddi sorunlar gözleniyorsa, uzaktan terapi yöntemleri ile ilişki terapisi almayı düşünebilirsiniz.

Dr. Arzu Erkan Yüce

Kaynaklar

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed). (DSM-5®). Arlington; VA: American Psychiatric Publishing, 2013.
2. Barkley RA, Murphy KR, Fisher M. ADHD in Adults: What the Science says. New York: Guilford Press, 2008.
3. Pera G, Robin AL. Adult ADHD Focused Couple Therapy: Clinical Interventions, (1th ed). New York: Routledge, 2016.
4. Erkan Yuce A. Erişkinde Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Tedavisinde Bilişsel Davranışçı Terapiler, Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu El Kitabı içinde Editör: A. Şebnem Soysal Acar, Ankara: Nobel Kitabevi Ocak 2020.